Kunning um viðurskifti millum Føroyar og Bretland eftir 1. januar 2021

Tann 1. Januar 2021 verður skiftistíðin millum Bretland og Evropasamveldið av og verður ES-lóggáva ikki longur galdandi fyri Bretland. Hetta ávirkar fleiri viðurskifti millum Føroyar og Bretland.

Ein arbeiðsbólkur undir landsstýrinum hevur arbeitt við at greina tey øki, har tørvur er á at menna sínámillum viðurskifti okkara við Bretland og at tryggja eitt smidligt framhald av verandi samstarvsmøguleikum, tá skiftistíðin er av og BREXIT er ein veruleiki.  Á nøkrum økjum eru loysnir funnar, meðan tað á øðrum økjum er talan um fyribilsloysnir.

Handilssáttmálin
Fríhandilssáttmálin millum Føroyar og Bretland varð undirritaður í januar 2019 og góðkendur í løgtinginum á vári sama ár. Staðfestingina hevur Føroyar síðan fráboðað Bretlandi í brævaskifti í apríl 2019. Samsvarandi fráboðan frá Bretlandi, sum væntandi verður móttikin 23. desember, er ein treyt fyri at sáttmálin kann koma formliga í gildi eftir ætlan 1. januar 2021, tá skiftistíðin millum Bretland og ES er av.

Talan er um ein framhaldssáttmála (á enskum continuity agreement), sum byggir á verandi handilssáttmála millum Føroyar og ES. Hann varð gjørdur til tess at tryggja, at sama tollfrælsi í samhandlinum millum Føroyar og Bretland kann halda fram, uttan mun til um Bretland fer úr ES við ella uttan ein nýggjan fríhandilssáttmála við ES.

Heilsufrøðilig viðurskifti
Viðvíkjandi heilsufrøðiligum eftirliti við matvørum og djórum hava bretskir myndugleikar upplýst hetta um støðuna frá 1. januar 2021:

Faroese imports into GB, that are fully harmonised with EU SPS standards and are able to be exported to the EU currently, will be eligible for the GB  phased import arrangements from Jan 1st 2021 to July 2021. This means Faroese imports of fishery products can continue to be imported into GB without additional Health certification or notification until April 1st 2021, when pre-notification and health certification will be required.  

Other animal products and live animals which currently require certification and border control post checks will continue to require these from 1st January 2021.

From July 1st 2021 entry at a point of entry with an appropriate Border Control Post will also be required, where risk based ID & physical checks will be required on live animals and animal product imports

(sí: https://www.gov.uk/government/news/government-accelerates-border-planning-for-the-end-of-the-transition-period)

Fyri innflutning til Føroya verður viðkomandi kunngerð broytt soleiðis, at innflutningur av landbúnaðarvørum úr Bretlandi kemur undir sama undantak sum innflutningur úr Íslandi og Nýsælandi fram til 1. juli 2021.

Neyðugt verður at fáa eina varandi heilsufrøðiliga avtalu í lag við Bretland til tess at sleppa undan, at allar matvørur og aðrar vørur av djórauppruna, bæði til og úr Bretlandi skulu aftur gjøgnum markaeftirlit, soleiðis sum krøvini vóru áðrenn heilsufrøðiliga avtalan við ES kom í gildi í 2001.

Samstarv um fiskiskap
Karmssáttmálin um fiskiskap millum Føroyar og Bretland varð undirritaður 29. oktober 2020 og endaliga samtyktur í løgtinginum 11. desember 2020. Sáttmálin verður karmur um árligu sínámillum samráðingar og avtalur millum Føroyar og Bretland um fiskiskap í sjóøki hvør hjá øðrum. Tað er í enn ógreitt hvussu verður fyri 2021, so leingi sum fiskivinnumál eru ein naggatódn millum Bretland og ES um framtíðar samstarv teirra millum.

Arbeiðs- og uppihaldsloyvi 
Frá 1. januar 2021 kemur ein nýggj stigaskipan í gildi í Bretlandi,  tann sokallaða “Points Based System” fyri uppihalds og arbeiðsloyvi,  sum verður galdandi fyri allar útlendingar, sum ætla at búseta seg og/ella arbeiða í Bretlandi. Ferðafólk úr Føroyum og øðrum evropeiskum londum kunnu vera í Bretlandi í upp til 3 mánaðir uttan uppihaldsloyvi (visum).

Higartil hava føroyingar í Bretlandi havt sama frælsi at búseta seg og arbeiða í Bretlandi sum borgarar úr ES og EBS londum. Tó hava ivamál viðhvørt stungið seg upp í sambandi við at føroyingar ikki løgfrøðiliga eru at rokna sum ES borgarar, ið grøna passið eisini er tekin um.

Í svari nýliga frá bretska innlendismálaráðnum (Home Office) er nú gjørt greitt, at av tí at føroyingar eru danskir ríkisborgarar verða fólk úr Føroyum viðgjørd eins og borgarar úr ES og EBS, hóast tey ikki eru at rokna løgfrøðiliga sum ES borgarar.

Føroyingar, sum longu búgva í Bretlandi skulu skráseta seg hjá EU Settlement Scheme í seinasta lagi 30. juni 2021 til tess at tryggja sær loyvi at vera verandi. Um ein hevur búð 5 ár ella longri í Bretlandi fram til  30. desember 2020 fær ein allarhelst varandi uppihaldsloyvi.  Um ein hevur verið styttri enn 5 ár, kann vera neyðugt at søkja um varandi loyvi aftur seinni.

Meira fæst at vita her: https://www.gov.uk/settled-status-eu-citizens-families

Hægri útbúgving (lestrargjøld)
Áðrenn BREXIT hava Føroyar verið lýstar sum “overseas territory” bæði hjá Onglandi og Skotlandi í fylgiskjølum til lógir, ið staðfesta úr hvørjum londum lestrargjaldið hjá lesandi er tað sama sum lesandi í Onglandi/Skotlandi gjalda (“heimalesandi” ella home fees).

Eftir 1. august 2021 verða føroyingar, ið lesa í Bretlandi ikki longur at rokna sum heimalesandi og skulu tí gjalda eitt hægri gjald. Føroyingar koma undir somu skipan sum ES og EBS borgarar.

Tey, sum eru farin í gongd við sínum lestri í Bretlandi áðrenn 1. august 2021 halda áfram undir verandi skipan. Tó er umráðandi at tey, sum longu lesa í Bretlandi skráseta seg sum búsett í Bretlandi undir EU Settlement Scheme innan 30 juni 2021 til tess at varðveita sína støðu sum íbúgvar og sleppa undan at verða roknað sum útlendsk lesandi undir nýggju skipanini.

Viðvíkjandi uppihaldsloyvi fyri lesandi, sí eisini omanfyri undir Arbeiðs- og uppihaldsloyvi.

Meira kunning sæst her:

Útbúgving er yvirtikið málsøki og Ongland, Skotland, Wales og Norðurírland áseta síni egnu gjøld fyri hægri lestur. Undir verandi skipanini er einki lestrargjald í Skotlandi, meðan í Ongland kosta “home fees” áleið 9.000 GBP um árið, ið svarar til uml. DKK 70-75.000.

Koyrikort
Føroysk koyrikort í Bretlandi
- Føroyar eru positivt nevndar sum eitt “designated country” í lóggávuni um góðkend koyrikort í Bretlandi. Føroyska koyrikortið er galdandi í upp til 12 mánaðir eftir, at viðkomandi er fluttur til Bretland. Koyrikort frá Akstovuni kunnu beinleiðis býtast um við eitt bretskt koyrikort innan fimm ár eftir, at viðkomandi er fluttur til Bretland.

Bretsk koyrikort í Føroyum - Løgtingið samtykti broytingar í ferðslulógini við 3. viðgerð tann 15. desember 2020. Sostatt kunnu bretskir ríkisborgarar framhaldandi eftir 1. januar 2021 býta sítt bretska koyrikort um við eitt samsvarandi føroyskt koyrikort, um tørvur er á tí, eins og beinleiðis umbýti av koyrikortum frammanundan var møguligt úr ES-londum, Íslandi og Noregi.

Granskingarsamstarv
Bretland fer framvegis at luttaka í komandi ES granskingar-samstarvsskránni Horizon Europe (2021-2027). Hetta er nú greitt, eftir at  ES og Bretland eru komin ásamt um framtíðar handilssamstarv.

Tað hevur stóran týdning fyri Føroyar, at Bretland framhaldandi verður ein virkin og javnbjóðis partur av hesum samstarvinum. Fleiri granskarar og granskingarstovnar í Bretlandi luttaka í verkætlanum, sum føroyskir granskarar eisini eru partar av, og sum hava fingið fígging sambært ES skránni fyri granskingarsamstarv.

Almannamál /sosial trygd
Sáttmálin frá 1959 millum Danmark og UK um sosiala trygd er enn galdandi fyri Føroyar, hóast Danmark er vorðið fevnt av øðrum ES reglum og sáttmálum á økinum síðan tá.

Sáttmálin tryggjar m.a. javnrættindi til heilsutrygd og heilsuveitingar, uppsparda pensjón, arbeiðsloysis-stuðul, avlamisendurgjald og barnsburðarfarloyvi.

Mett verður ikki, at hesi viðurskifti verða broytt eftir 1. januar 2021 vegna BREXIT. Hinvegin hevur samskifti um BREXIT givið høvi hjá avvarðandi myndugleikunum í Føroyum og Bretland at leggja lunnar undir eitt beinleiðis samskifti um sínámillum samstarv um almanna- og heilsumál framyvir og um tørvin á dagføringum á økinum sum heild.